Genel Türk TarihiTarih

Tibet-Türk İlişkileri Üzerine Kısa Bir Tarihi Gezinti

Bu makaleyi 6 dakikada okuyabilirsiniz

Hazırlayan: Enes Adıgüzel

Tibet birçoğumuzun ismini daha çok filmlerden duyduğu, fakat hakkında çok az malumat sahibi olduğumuz esrarengiz ve gizemli bir bölgedir. Dünyanın çatısı olarak tabir edilen yüksek Himalaya dağları silsilesinin eteklerinde yer alan ve oldukça zor bir iklim ile coğrafya yapısına sahip olan Tibet birçok insan için sanki zamanın durduğu yerdir. Tibetliler de tarih boyunca hiçbir şekilde faal olmamış ve değişmemiş gibi gözüken, daha çok Budizm ile adı geçen bir topluluk olarak anılırlar. Oysaki Tibetlilerin tarihi de aslında Hunların ve Çinlilerin tarihleri kadar eskidir. Hatta 7. Yüzyıldan 9. Yüzyıla kadar süren bir imparatorluk geçmişleri de bulunmaktadır. Pek bilinmese de zaman zaman Türklerin tarihi de Tibetlilerle kesişmektedir. Bu yazımızda amaç detaylı bir Türk Tibet tarihi ilişkisi vermekten çok okuyucuyu bu ilişkilerdeki önemli noktalar üzerinde kuşbakışı gezdirmek ve tarihimizin kesiştiği bu topluluk hakkında bir fikir kıvılcımı oluşturmaktır. Öyleyse başlayalım.

Han Hanedanlığı devrinde Çin İmparatoru Wu(m.ö. 141–87), Hunlara karşı tavır alıp Çin’in Batı Bölgeleri diye tabir ettiği Türkistan’ı ele geçirme hareketini başlatan ve Çin tarihinde önemli bir yer edinen kişidir. Bunun yanısıra onun döneminde Çin devlet erkânının endişelendiği bir husus vardı ki bu endişe Çin kaynaklarına yansımıştır. Çinliler “Batı Bölgeleri” ve bu bölgeler aracılığıyla Roma İmparatorluğu’na kadar ulaşan ticaret yolu ile irtibatın kopabileceği ve kuşatılma altına alınabileceği endişesiyle Hunların ve Tibetlilerin birleşmesini istememiş, bu ihtimalin gerçekleşmemesi için de İmparator Wu önderliğinde Çinliler Kansu’dan Lobnor’a kadar uzanan toprakları ele geçirmişlerdi.(Otkan s.86-87; HHT, s.31) Bu dönemlerde Tibetlilere Qiang(Ch’iang) denilmekteydi ve Mo-tu devrinden beri Hunlarla Qianglar(yani Tibetliler) müttefiklerdi.(Sinor s.184)

Sadece Çinliler bu dönem değil Gök-Türkler döneminde de batı ile irtibatın kesilme ihtimali nedeniyle Türk-Tibet ittifakından endişe duymuştur. Gök-Türklerin fetret devrinde Tibetliler Çinlilere karşı Batı Türkleriyle, özellikle de Türgişlerle ittifak kurmuş, Türklerle Tibetliler bir asır boyunca müttefik kalmışlardı.(Beckwith s.130,134) 732 ve 744’te Türgiş elçileri Tibet’e gitmiş, 732’de bir Tibetli prenses Türgişlerin kağanına gelin olarak gelmişti.(Sinor s.513)

7. yüzyılda bir imparatorluk halini aldıklarını belirttiğimiz Tibetliler ile Uygurların da yolları An Lu-shan isyanı(755-758) ile uğraşan Çin’de kesişmektedir. Tibet İmparatoru Trisong Detsen(Khri-srong Ide-brtsan) elde edeceği imtiyazları ve ganimetleri düşünerek An Lu-shan isyanının bastırılması için T’ang Hanedanlığı’na yardım teklifi sunar. Fakat T’ang Hanedanlığı kendi menfaati için Uygurlarla müttefik olmayı seçer ve isyan Uygurlar sayesinde bastırılır.(Gumilev s.473-476) Bu ittifak bir süre sonra Tibet aleyhine yöneldi. 762’de Çin içlerine kadar gelip tarihi başkent Ch’ang-an’ı ele geçiren Tibet askeri birlikleri 765 yılında Uygur-Çin ittifakıyla geri püskürtülmüşlerdi.(Sinor s.446,515)

Uygur askeri desteğini kazanan Çinlilerin Doğu Türkistan’a doğru ilerleyişleri Tibetlileri yeni bir ittifak arayışına itti. Bu nedenle Uygurlarla kanlı bıçaklı olan Karluklarla Tibetliler müttefik olmuş, 791’de Doğu Türkistan’da yer alan Beşbalıkta yapılan savaşta Tibet-Karluk ittifakı Çin-Uygur ittifakına galip gelip yayılmanın önüne geçmişti.(Sinor s.517) Uygurlar Beşbalık şehrini almak için iki kez savaştıysa da bu şehri alamadı ve Beşbalık 791’den 808’e kadar Tibetlilerin elinde kaldı.(Almas s.157) Kanaatimce bu zafer belki de 751 yılındaki Talas savaşından sonra Çinlilerin Orta Asya’ya yayılmasını engelleyen ikinci önemli olay olarak kabul edilebilir.

Böylece pek değinilmediği için tarihimizde daha önce bilinmeyen Türk-Tibet ilişkileri üzerinde kısa bir kuşbakışı gezi yapmış olduk. Esen kalın.

Bibliyografya

Almas, T. – Uygurlar, Selenge Yayınları, 2013, İstanbul

Beckwith, C.I. – Empires of The Silk Road, Princeton University Press, 2009, New Jersey

Gumilev, L.N. – Eski Türkler, Selenge Yayınları, 2019, İstanbul

Onat, A., Orsoy, S., Ercilasun, K. – Han Hanedanlığı Tarihi, Hsiung-nu(Hun) Monografisi, TTK, 2015, Ankara

Otkan, P. – Tarihçinin Kayıtları’na(Shi Ji) Göre Hunlar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2018, İstanbul

Sinor, D. – Erken İç Asya Tarihi, İletişim Yayınları, 2017, İstanbul

Comment here