Genel Türk TarihiTarih

Bilge Tonyukuk

Bu makaleyi 12 dakikada okuyabilirsiniz

Hazırlayan: Mustafa Can Tiryaki

Göktürkler’in 2. devresi olarak kabul edilen ve 681 de İlteriş’in isyanı ile kurulan devletin, yazıtlarda söylediği kadarı ile, kingmakerı (Aydın, 2019, s. 36) Tonyukuk, Çin’de doğmuş ve eğitimini orada görmüştür. Han ailesinden olmasa da başka bir soylu aileden, A-shih-te ailesinden gelen Tonyukuk’un doğum tarihi kesin değildir.

 Kaynaklar ve Tonyukuk Kitabesi tam bir tarih söylemese de tarihçiler, çeşitli olaylardan yola çıkarak tahmin yürütmüşlerdir. Örneğin Ahmet Bican Ercilasun, 635 tarihini öneriyor (Ercilasun, 2016, s. 248); Rene Giraud ise 645-650 arasında bir tarihte olduğunu düşünüyordu (Giraud, 1999, s. 94). Erhan Aydın’a göre ise 640’lı yıllarda doğmuş olmalıydı (Aydın, 2019, s. 29-30). Louis Bazin, 646’dan önce doğmuş olduğunu yazmıştı. Tüm bunlar aslında farazi sayılardır. Tonyukuk’un doğum tarihi kesin değildir. Çin kaynaklarında A-shih-te Yüan-chen adıyla geçtiği sanılan Tonyukuk, bu konuda da alimleri yorucu bir tartışmanın içine sokmuştur. Ahmet Bican Ercilasun, Ahmet Taşağıl, Masao Mori gibi alimler A-shih-te Yüan-chen’in Tonyukuk olduğu fikrinde birleşmişlerdir. (Taşağıl, 2018, s. 335) (Ercilasun, 2016, s. 247) (Mori, 1973)

Tonyukuk hakkındaki tartışmalardan biri de adının yazılışı ve ne anlama geldiğidir. Kısaca Tunyukuk “birinci, ilk” “Tony ukuk” “Elbisesi yağla kutsanmış” “Tunyuk+ok” “Hayvan tırnağı ve ok” gibi anlamlar verilmiştir. Erhan Aydın’ın da desteklediği Klaştornıy’e göre ise “saklanan-korunan” demektir (Aydın, 2019, s. 57-58). Eski dönemlerde Tonyukuk’un Türklüğü de tartışılmıştır lakin günümüzde bu konu aşılmış, birkaç tarihçi haricinde bu fikri sunan kimse kalmamıştır.

Tonyukuk, Tang Hanedanı’na bağlı bir görevli idi. Valilik tarafından tutuklanmış idi. Kutlug’un Çin’e yaptığı bir akın sırasında valiliği, ona bağlı kalacağı sözü ile kandırmış ve isyana katılmıştır. Ailesinin değerli bir aile olması, zeki olması ve eğitimli olması sayesinde Kutlug’un yardımcısı oldu. Birliği sağlamakla uğraştıkları bir günde, bir Oğuz kaçağı onun otağına geldi ve ona Dokuz Oğuzlar’ın kendi kağanını seçtiğini, Kıtanlar ve Çin ile anlaşarak yeni devlete saldıracağı haberini verdi. Tonyukuk, Kutlug’a da danışarak iki bin kişilik bir orduyla Dokuz Oğuzlar tehlikesini bertaraf etmek üzere yola çıktı (682). Bu ordu, karşısındaki altı bin kişilik orduyu yendi; kendini kağan ilan eden Baz Kağan da bu savaşta can verdi. Oğuzlar da Kutlug’a itaat ettiler. Ayrıca Kutlug, “İlteriş” ünvanını alarak kağan oldu ve Tonyukuk da Aygucı (günümüz başbakanı) oldu (Kafesoğlu, 2000, s. 113). Dokuz Oğuzlar idare altına alınınca Tonyukuk ve İlteriş, Çin’e seferler yapmaya başlamışlardır. 682’de 8 defa, 683’te 10 defa, 684’te 6 defa, 685’te 2 defa, 686’da 11 defa, 687’de 9 defa yapılan akınlar; Çin’in “Çu” dediği garnizon merkezlerinin gücünü bayağı kırmış ve komutanlar mağlup edilmişti (Kafesoğlu, 2000, s. 114). Ayrıca Kıtanlar ve Oğuzlar’a da 5 kere sefer edilmiştir. Tüm bunları yapan İlteriş, otağında 692 yılında vefat edince, “Şad” ünvanlı kardeşi Kapgan başa geçti ve Tonyukuk, Aygucı rütbesine devam etti. 696 kışında Tonyukuk ve Kapgan, Kırgızlar üzerine sefer yaptılar. Yazıtlara göre “kar sökerek, ağaç dallarına tutularak, bazen atları yedeğe alarak” Kögmen Dağları’nı geçtiler ve Yenisey civarındaki Anı Irmağı’nda otağ kuran Kırgız Hanı bastırıldı ve ülke teslim alındı. Ayrıca Kapgan; sağ kanada Bilge’yi, sol kanada kardeşini ve ikisinin üstüne oğlu İnel’i vererek kağanlar kağanı olmuştu (Kafesoğlu, 2000, s. 116). 698’de Çin’in iç işlerine müdahale etmek için Çin sınırlarına giren Kapgan ve Tonyukuk’un orduları 23 kasaba tahrip etmiş, Yeşil Nehir ve Şantung Ovası’na kadar girmiştir. Ardından Tonyukuk, Bilge ve İnel, batıya On-Oklar’ı itaat altına almak üzere gönderilmişlerdir. Altaylar’ı aşıp Cungarya’ya varan ve orayı geçen ordu, Bolçu adlı yerde On-ok ordusunu bozguna uğratmıştır (698). On-oklar Göktürk yönetimine girmişlerdir. Kapgan’ın planına göre alınması gereken üçüncü yer olan Maveraünnehir’in fethi için de Tonyukuk görevlendirildi. Onun yüksek komutasında İnel ve Bilge Yinçü-ögüz (İnci Nehri- Sırderya- Seyhun) (Kafesoğlu, 2000, s. 118) kıyılarına ulaştı. İnel’i burayı koruması için bıraktı ve ardından güneye geçerek Türgiş Başbuğu’na bağlı Soğd halkını itaat altına aldı. Ek-Tağ’ı aşarak Temir Kapı’ya ulaştı (701). Buradan ganimet elde ettiler. Tonyukuk bu dönemden sonra olaylardan bir süre elini ayağını çekmiştir. İnel’in kağanlığında görev yaptığı bilinse de, görevinin ne olduğunu bilmiyoruz. Ardından Kül Tegin’in ihtilali sonucunda yaşayan üst rütbeli tek görevli olan Tonyukuk, göreve tekrar getirilmiştir (716) (Taşağıl, 2018, s. 361). Üst üste gelen Oğuz isyanlarının ardından da Bilge tarafından, stratejist olarak Ötüken’e çağrıldı (717) (Taşağıl, 2018, s. 367).

Bilge bu dönemden sonra bir ara Çinliler ile mücadele etmek istedi. Tonyukuk ise barışın daha çok işlerine geldiği hususunda onu ikna etti. Hemen ardından da şehirlerinin etrafına duvarlar örerek tapınaklar inşa ettirmek isteyen Bilge, yine bilge vezirinin karşı çıkmasıyla bu işten de vazgeçti. Çünkü Türk nüfusu kalabalık değildi ve hayat şartlarının zorluğu onları savaşçı kılıyordu. Şayet surlar yapılırsa, Çin nüfusunun fazla olması da göz önüne alındığında herhangi bir askeri seferle Türkler Tang sülalesine bağlanırdı.

Çinliler, Türklerin gücünü kavuştuğunu öğrendiklerinde, Tatabılar, Kıtanlar ve Basmıllar ile anlaşarak onların üzerine yürümeyi planladılar. Tatabılar ve Kıtanlar doğudan, Basmıllar ise batıdan saldıracaktı. Tonyukuk bunun olacağını önceden tahmin etmiş ve Basmıllar’ın tek başına geleceğini tahmin etmiştir. Tek kalan Basmıllar ise korkmuş ve geri çekilmişlerdir. Ardından ricat eden Basmılların peşine hızlıca gitmek yerine, orduyu bölerek yavaş ilerlemek ve Basmılları pusuya düşürmek fikri de yine Tonyukuk’tan çıktı. Ardından Çin’e saldırdıklarında Çinliler bu sefer savunma hattına çekilmek zorunda kaldılar. Tonyukuk yine güzel bir plan yaparak, kaledeki askerlere barış teklif etmeyi önerdi. Barışı reddetmek için kaleden çıktıklarında saldıracaklardı. Yani kaleye hücum yerine meydanda savaşmaktı. Nitekim böyle de oldu. Yardımcı kuvvetler geldi ve Çin ordusu kaleden çıkıp savaşa katıldılar. Çinliler büyük bir bozguna uğradılar. Bundan sonra ise Çin’e saldırmak yerine Tonyukuk’un planı olan dostluk üzerine gidildi. 725’te Çinli devlet adamlarının barış için geldiği törende Tonyukuk, herhalde son resmi görevini yapmış ve bu davete katılmıştır (Taşağıl, 2018, s. 369-375). Herhalde bu görevden sonra ölmüş olmalıdır. Yine de kaynaklar bununla ilgili kesin bir şey söylemiyor.

Tonyukuk, Türk tarihinin neredeyse en önemli devlet adamıdır. Devletin kuruluşu, yükselişi ve toparlaması dönemlerinin hemen hepsinde başrol görevindedir. Türk devlet felsefesini iyi anlamış ve uygulamaya koymuştur. Çin sınırları içerisinde doğup büyümesi, Çin sınırları içinde askeri görevler yapması ve sınıra yakın yerlerde yaşamış olması, devletin Çin’e karşı olan stratejisini belirlemesindeki en önemli faktörlerden biridir. Ayrıca kendisi yazımızın başında belirttiğimiz gibi bir kingmakerdır. İlteber’i kağan olarak atayan odur. Halk tarafından itibar gösterilmiş büyük bir liderdir.

Çok büyük ihtimalle Türk edebiyatının yazılı safhasını başlatan şahsiyet de Tonyukuk’tur. Kitabesi, Türklerin ilk yazılı eseri kabul edilmektedir. Her ne kadar yazılışı hakkında fikir ayrılıkları olsa da araştırmaların birçoğu bunu böyle kabul etmektedir.  2 taştan oluşur ve ilk taş 35, ikincisi ise 27 satırdır. 1897 yılında keşfedilmiştir. Sadece Tonyukuk Yazıtı’nda geçen (başka kaynaklarda bulunmayan) sözcükler ve atasözleri bulundurur. Böylece dilimizin yapısı hakkında da bize bilgiler vermektedir

Kaynakça

Aydın, E. (2019). Türklerin Bilge Atası Tonyukuk. İstanbul: Kronik.

Ercilasun, A. B. (2016). Türk Kğanlığı ve Türk Bengü Taşları. İstanbul: Dergah.

Giraud, R. (1999). Gök Türk İmparatorluğu, İlteriş, Kapgan ve Bilge’nin Hükümdarlıkları (680-734). (İ. Mangaltepe, Çev.) İstanbul: Ötüken Neşriyat.

Gömeç, S. (1997). Kök Türk Tarihi. Ankara: Türksoy.

Gumilev, L. N. (2002). Eski Türkler. (A. Batur, Çev.) İstanbul: Selenge.

Kafesoğlu, İ. (2000). Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.

Mori, M. (1973). A-shih-te Yüan-chen ve Tonyukuk. İslam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi(5/1-4), 87-93.

Sprengling, M. (1987). Tonyukuk Kitabesi: Eski Bir Türk Şaheseri. Erdem(2/6), 717-727.

Taşağıl, A. (2018). Gök-Türkler I-II-III. Ankara: TTK.

Togan, İ., Kara, G., & Baysal, C. (2017). Çin Kaynaklarında Türkler Eski T’ang Tarihi (Chiu T’ang-shu). Ankara: TTK.

Comment here