OrtaçağTarih

Anadolu Beyliklerinin Önemi

Bu makaleyi 10 dakikada okuyabilirsiniz

Hazırlayan: Mustafa Can Tiryaki

GİRİŞ

Beyliklerin önemini anlayabilmek için önce beylik tanımını yapmak gerekir. Kimi tarihçiler beyliklerin bağımsız olduğunu vurgularken kimileri onların Selçuklulara bağlı olduğunu söylemiştir. Beyliklerin bağımsız olduğunu söyleyenlerden biri İbrahim Kafesoğlu’dur (Kafesoğlu, 1985, s. 19) İlk dönem beyliklerinin bağımsız kurulmadığına, devletin onları sınır boylarını korumak üzere yerleştirdiğini söyleyen araştırmacılar da vardır (Togan, 2019, s. 280) (Yücel & Sevim, 1989, s. 18)

Osman Turan’a göre Anadolu Beylikleri doğrudan Kınık boyuna mensup beylerin ya da Selçuklu’ya bağlı komutanların kurduğu devletçiklerdi. (Turan, 2008, s. 200) İlk dönem beyliklerinin Gazneli Devleti baskısı ile geldiği ihtimali de vardır. (Merçil, 1985, s. 235)

Moğol saldırısından kaçıp gelen Türk- Oğuz boylarının beyleri, Kösedağ Savaşı ile gücünü kaybeden Selçuklu arazileri üzerinde hakimiyetlerini ilan etmişlerdir (Merçil, 1985, s. 285) (Turan, 2008, s. 298) . İkinci dönem beylikleri işte bu beylerin kurduğu devletçiklerdir.

Beyliklerin Siyasi Önemi

Giriş kısmında yapılan tanımlardan sonra Anadolu’daki beyliklerin siyasi yapıya önemini aktarabiliriz. Bilindiği üzere beylikler, Oğuz yapısını Anadolu’ya taşımışlardır. Anadolu’nun Türkleşmesini tamamlayıcı unsur olmuşlardır. (Turan, 2008, s. 298) Örnek olarak, Süleymanşah’ın ölümü ile Anadolu’da idareyi ele alan beylikleri verilebilir. Danişmendliler, Çaka Beyliği gibi beylikler Anadolu’da muhtelif yerleri fethetmişlerdir. (Turan, s. 285-86)

 Burada Danişmendliler hakkında tafsilat verilirse, Haçlı Seferleri ile elden çıkan toprakları geri almıştır. Ayrıca Kızılırmak ve Yeşilırmak havzalarının fethini devam ettirmiş ve Orta Anadolu’da hakimiyet sağlamıştır. (Yücel & Sevim, 1989, s. 84) Halkı çoğunlukla hristiyandır (Orkun, 1946, s. 15)

Çaka Beyliği ise Türk denizcilik tarihinin ilk halkasını oluşturmuştur. Çaka Bey, İstanbul’a esir olduktan sonra kurtulmuş ve Anadolu’dan topladığı orduyla İzmir’i ele geçirmiş, ardından da donanma oluşturmuştur. (Yücel & Sevim, 1989, s. 218) Donanmasıyla Ege Adaları’nı fetheden Çaka Bey, İstanbul’u almak gibi bir plan bile yapmıştır. (Turan, 2008, s. 286)

Aynı şekilde ikinci dönem Türk Beylikleri de güç kaybeden Anadolu’nun kaybedilen topraklarını geri almayı hedeflemiştir. Özellikle Bizans sınırında kurulan uç beylikleri bu görevi yerine getirmeye çalışmışlardır. Türk savaşçılık gelenekleri ve ekonomik nedenlerden batıya göçen (Golden, 2018, s. 360)bu beylerden Osmanoğulları, uç beylerinden Germiyan ve Menteşe gibi beylikleri içine katarak büyük bir devlet oluşturmuştur. Ayrıca Çaka Bey’in açtığı yoldan Aydınoğulları Beyliği de denizcilik faaliyetleri yürütmüşlerdir (Erol, 2004) En büyük rakipleri Karamanlılar ise Anadolu Türklüğünü Moğollara karşı korumuşlardır. (Golden, s. 362)

 

Beyliklerin Kültürel Önemi

Beylikler döneminin kültürel önem; dilde, dini hayatta ve mimaride “Türk” yapısını ortaya koymasından gelir. Gerçekten de Selçuklu Devleti’nin ihmal ettiği ya da eksik kaldığı birçok noktadaki boşluğu dolduran beylikler, kültürün devamlılığını sağlamışlardır.

Eski Oğuz Türkçesi, beylikler döneminde bir yazı dili halini almıştır. (Ercilasun, 2004, s. 436)Bürokratik işlerinin çoğunlukla Farsça yürütüldüğü Selçuklu Devleti’nin askeri yapısı Türkler tarafından oluşturulduğundan büyük bir Türk nüfuzu hakimdi. Zaten her biri asker olan beylerin, Farsça yerine Türkçeyi geliştirmiş olması çok doğaldır. Zaten beyliklerin yönetim kadrosunu ve yine beyliğin bürokrasisini Türkmenler oluşturmaktaydı (Yıldız, 1991)  İlk dönem beylikleri, Anadolu’daki kültürün oluşmasına katkı sağlayacak destanlar ortaya çıkarmışlardır. Beylerin kahramanlıklarını anlatan bu eserler Eski Türk inançlarından ve İslami destanlardan etkilenmiş ve oluşmuşlardır. (bkz: Saltukname, Danişmendname, Battalname vb.) Beyliklerin Türkçeye yaptığı katkı bununla da sınırlı değildi. Karamanoğlu Mehmed Bey’in gerçekliği tartışılan Türkçe konuşulmasına ilişkin divan kararı beyliklerin Türkçeye verdiği değerin örneklerinden biridir. Ayrıca bu dönemde yazılan birçok Türkçe eser vardır (bkz: Garipname, Keramat-ı Ahi Evran, Kadı Burhaneddin Divanı, Risaletü’n- Nushiye vb.) Mezkur tasavvufnameler ve menkıbelerden hariç, beylikler döneminde yapılmış Fatiha, Yasin, Amme cüzü tarzında tefsirler de bulunmaktadır. (Özkan, 2010)

Beylikler, Türkistan’dan getirdikleri estetik geleneği de Anadolu’ya taşımışlardır. Böylece Anadolu’nun medeni hayatını etkilemişledir. Eski Türk yapılarından olan ve İslam’la birlikte Türklerin en özgün mimarı yapısı olan kervansaraylar, beylikler döneminde de en önemli yapılardan biri olma özelliğini korumuştur. Anadolu’da beylikler döneminden kalma birçok han vardır. (bkz: Ortaköy Han, Bafa Gölü Hanı, Balat Hanları vb.) Hanlardan başka Türk-İslam sanatı deyince akla ilk gelen yapılardan biri olan camiler de beylikler döneminin önemli yapılarındandır. Cami ve diğer mimari yapılar, birinci beylikler döneminde Kayseri ve Sivas çevresinde oluşturulmuş iken ikinci beylikler döneminde Konya ve çevresine yani daha batıya taşınmıştır. (Mülayim, 1991)

Beyliklerin Ekonomik Önemi

Anadolu, beylikler döneminde de ticaret yolları üzerinde bulunması sebebiyle baştan sona kervansaraylar ile doldurulmuştur. (Yıldız, 1991) Kervansarayın ticaret üzerindeki etkisi düşünüldüğünde Anadolu, bu ticaret sayesinde refaha kavuşmuştur. Özellikle Haçlı Seferleri ve Moğol İstilasından olabilecek en az kayıpla çıkan Anadolu doğudan batıya geçiş güzergahı olma özelliğinin yanında güvenilir ticaretin de merkezi olmuştu. (Yıldız, 1991) Bu durum, 14. yüzyılın ortalarına doğru oluşmuştur. Bunun sebebi olarak da Batı kıyılarının Bizans’ın elinden alınması söylenebilir. (Baş, 1989, s. 17) Ekonominin bu denli gelişmesinde dini bir boyutu da olan Ahilik’in önemi çok fazladır. Bir çeşit lonca yapılanması olan Ahilik, Anadolu’da meslek ve ticaretin gelişme nedenlerinden biri olmuştur.

KAYNAKÇA

Baş, A. (1989). Beylikler Dönemi Hanları. Yayınlanmış Doktora Tezi. Konya, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Mayıs 4, 2020 tarihinde https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=kScA8XnrRb0WogX-qPGFknaBMJVeiLs6AkDhe8a0WSzqGqw8We6HxQFCQup2zl_E adresinden alındı

Durukan, A. A. (2014, Sonbahar). Beylikler Dönemi Anadolu Ortamından Bir Kesit. (M. Çerkez , M. Görür, & B. İşler, Dü) Turkish Studies, 9(10), s. 391-501.

Ercilasun, A. B. (2004). Başlangçtan Günümüze Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ.

Erol, B. G. (2004). Türkiye Selçukluları ve Anadolu Beylikleri döneminde Türk denizcilik faaliyetleri. Yayınlanmş Yüksek Lisans tezi. Gazi Üniversitesi- Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=Keh6sQzap4ZTp8dqWPlH1J0uBKZ0G7Gf4Rm6dTkctdTK8TWYNwbCSXm583hC1YPq adresinden alındı

Golden, P. (2018). Türk Halkları Tarihi’ne Giriş. (O. Karatay, Çev.) İstanbul: Ötüken.

Kafesoğlu, İ. (1985). Türk İslam Sentezi. İstanbul: Aydınlar Ocağı.

Kesik, M. (2018). Anadolu Türk Beylikleri. İstanbul: Bilge Kültür-Sanat.

Merçil, E. (1985). Müslüman- Türk Devletleri Tarihi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.

Mülayim, S. (1991). Anadolu Beylikleri “Sanat”. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. Mayıs 4, 2020 tarihinde https://islamansiklopedisi.org.tr/anadolu-beylikleri#3-sanat adresinden alındı

Orkun, H. N. (1946). Türk Tarihi IV. Ankara: Akba.

Özkan, M. (2010). Eski Anadolu Türkçesi Döneminde Yapılmış Kuran Tercümeleri. Tarihten Günümüze Kur’an’a Yaklaşımlar (s. 516-568). içinde İstanbul: İlim Yayma Vakfı Yayınları.

Togan, Z. V. (2019). Umumi Türk Tarihine Giriş. İstanbul: Türk İş Bankası Kültür Yayınları.

Turan, O. (2008). Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyetii. İstanbul: Ötüken.

Uzunçarşılı, İ. H. (1969). Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu ve Karakoyunlu Devletleri. Ankara: TTK.

Yıldız, H. D. (1991). Anadolu Beylikleri “Teşkilat ve Kültür”. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. Mayıs 4, 2020 tarihinde https://islamansiklopedisi.org.tr/anadolu-beylikleri#2-teskilat-ve-kultur adresinden alındı

Yücel, Y., & Sevim, A. (1989). Türkiye Tarihi: Fetih, Selçuklu ve Beylikler Dönemi. Ankara: TTK.

Comment here