OrtaçağTarih Yazımı

Timurlular’da Tarih Yazıcılığı -II

Bu makaleyi 9 dakikada okuyabilirsiniz

Hazırlayan: Hatice Ersoy

1-Nizâmeddin Şâmî (Ö.1411-12)

Timurlular döneminin önde gelen edip ve tarihçilerinden. Tebriz yakınlarındaki Şenbigāzânî’de doğduğu için Şenbî, bazan da Şenb-i Gāzânî-i Tebrîzî nisbeleriyle anılır.  Celâyirli hânedanından SultanÜveys ve Sultan Ahmed Celâyir’in hizmetinde bulundu. Emîr Celâlü’l-İslâm tarafından Timur’a takdim edilmiştir. Bu tarihten itibaren Semerkant’a dönüşüne kadar Timur’un yanından hiç ayrılmadı, seferleri sırasında kendisine refakat etti. Timur Semerkant’a hareket ederken Şâmî’nin Tebriz’e dönmesine izin verdi. Şâmî bu tarihten sonra, Timur’un imparatorluğun batıdaki topraklarına vali tayin ettiği torunu Ömer Bahadır’ın hizmetine girdi.

-Zafernâme

Timur, 1401-1402 yılında Nizâmeddîn-i Şâmî’ye, herkesin anlayabileceği bir üslûpla fetihlerinin tarihini yazmasını istemiştir. Bunun üzerine Şâmî sade bir dil ile eserini kaleme almıştır. Başka kaynaklardan yararlanarak kitabına Timur ve hânedanının tarihiyle başlamakla birlikte eserin 1393 yılındaki Bağdat kuşatmasından 1404 tarihine kadar gelen kısmı, yazarın kendi gözlemleri ve birinci elden kaynaklara dayanması bakımından orijinal bir kaynak sayıldığı gibi Şâhruh’un şehzadelik dönemi için de önemli bir eserdir. Yazarın 1404 yılında tamamlayıp Timur’a takdim ettiği kitabın üzerinde “Zafernâme” adının bulunmadığı ve bu ismin torunu Ömer Bahadır’a sunulan ikinci nüshada yer aldığı belirtilir. Bu nüshada çok az değişiklik yapan Şâmî girişe bazı ilâvelerde bulunmuş ve eseri Ömer Bahadır’ın övgüsüne dair bir hâtimeyle bitirmiştir. Esere Hâfız-ı Ebrû tarafından bir zeyil yazılmıştır. Eser, 15. yüzyıl başındaki Horasan ve Türkistan bölgesi tarihi konusunda en önemli tarih kaynağı durumundadır.

2-Hâfız-ı Ebrû (Şihâbüddîn Abdullāh B. Lutfillâh B. Abdirreşîd-İ Bihdâdînî-Yi Hâfî, Ö.1430)

Timurlular döneminin ünlü tarihçi ve coğrafyacısıdır. Herat’ta doğduğu ve uzun süre burada kaldığı için Herevî olarak da tanınır. Timur’un bazı seferlerine katılmıştır. Timur’un ölümünden sonra oğlu Şahruh’un da yanında bulundu.

-MECMÛ’A-İ HÂFIZ-I EBRÛ

Eserin ilk sayfası

Yazar, 1417 yılında Şâhruh’un emriyle hazırladığı bu külliyat önemli tarih kitaplarından meydana gelmekte olup eserde sırasıyla Hâfız-ı Ebrû’nun yazdığı giriş, Bel‘amî’nin Terceme-i Târîḫ-i Ṭaberî’si, Hâfız-ı Ebrû’nun Târîḫ-i Ṭaberî’ye yazdığı ekleme, Reşîdüddin’in Câmiʿu’t-tevârîḫ’ine giriş, Câmiʿu’t-tevârîḫ, Hâfız-ı Ebrû’nun Kertler’in tarihi ve nesebi hakkında verdiği kısa bilgi, Hâfız-ı Ebrû’nun Tugay Timur, Emîr Velî, Serbedârîler ve Emîr Argun Şah’la ilgili dört risâlesi, Câmiʿu’t-tevârîḫ’e Hâfız-ı Ebrû tarafından yapılan ve Azerbaycan ile Irak’ta 1304-1393 yılları arasında meydana gelen olayları içine alan ekleme, yazarın Muzafferîler’le ilgili tarihi, Nizâmeddîn-i Şâmî’nin Ẓafernâme’si, Ẓafernâme’ye Hâfız-ı Ebrû tarafından yapılan ekleme ve 1416 yılına kadar Şâhruh dönemi tarihi yer almaktadır. Bunlardan Taberî, Reşîdüddin ve Nizâmeddîn-i Şâmî’nin eserleri dışında kalanlar Hâfız-ı Ebrû’nun kaleminden çıkmış olmakla beraber yazar Kertler’in tarihini yazarken Seyf b. Muhammed el-Herevî’nin Târîḫnâme-i Herât, Muzafferîler’le ilgili olan kısımları yazarken de Muînüddîn-i Yezdî’nin Mevâhib-i İlâhî adlı eserlerinden alıntılar yapmıştır.

-MECMA’U’T-TEVÂRÎH

Hâfız-ı Ebrû’nun tanınmasını sağlayan eser Mecmaʿu’t-tevârîḫ’dir. Eser dört bölüme ayrılmıştır. Hz. Âdem’den Hz. Muhammed’e kadar gelen peygamberler ve İslâm’dan önce İran’da hüküm süren hânedanlar, Hz. Peygamber’in hayatı ve Abbâsîler’in sonuna kadar olan dönemin tarihi, Saffârîler, Sâmânîler, Gazneliler, Gurlular, Selçuklular, Hârizmşahlar, Cengiz Han ve haleflerinin tarihi ve Şâhruh’un oğlu Mirza Baysungur’a ithaf edildiğinden dolayı Zübdetü’t-tevârîḫ-i Bâysungurî adını alan bölüm. Bu son bölüm iki kısımdan oluşmaktadır. Birinci kısımda İlhanlı Hükümdarı Ebû Saîd’in ölümünden (1355) başlayarak Timur’un ölümüne (1405) kadar geçen dönemin İran ve Türkistan tarihi, ikinci kısımda 1427 yılına kadar Şâhruh döneminin tarihi yer almaktadır.

Yıl esasına göre düzenlenen eserin dördüncü bölümünün ikinci kısmı yazarın yaşadığı döneme ait olayları ihtiva ettiği için ayrıca önem taşımaktadır. Şâhruh’un Karakoyunlular üzerine çıktığı ikinci sefere katılan yazarın seferden dönerken vefat etmesi sebebiyle eserin tamamlanamadığı anlaşılmaktadır. Hâfız-ı Ebrû bu kitabını kaleme alırken Taberî’nin Târîḫ, Mes‘ûdî’nin Mürûcü’ẕ-ẕeheb, Firdevsî’nin Şâhnâme, Utbî’nin Târîḫ-i Yemînî, İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil, Mirza Şerefeddin Kazvînî’nin el-Muʿcem fî âs̱âri mülûki’l-ʿAcem, Zahîrüddîn-i Nîsâbûrî’nin Selcûḳnâme, Cûzcânî’nin Ṭabaḳāt-ı Nâṣırî, Atâ Melik Cüveynî’nin Târîḫ-i Cihângüşâ, Kādî Beyzâvî’nin Niẓâmü’t-tevârîḫ, Vassâf’ın Târîḫ-i Vaṣṣâf, Reşîdüddin’in Câmiʿu’t-tevârîḫ ve Hamdullah el-Müstevfî’nin Târîḫ-i Güzîde adlı eserlerini kaynak olarak kullanmıştır. Birçok yazma nüshası bulunan eserin dördüncü bölümünü Seyyid Kemâl Hâc Seyyid Cevâdî Zübdetü’t-tevârîḫ adıyla iki cilt halinde yayımlamış, kitabın İsmâilîler’le ilgili kısmını da Müderris-i Zencânî neşretmiştir.

E-MÎRHÂND (Hamîdüddîn Muhammed Mîrhând b. Burhâniddîn Hâvendşâh b. Kemâliddîn Mahmûd Herevî, ö.1498)

Muhtemelen 1433-34  yıllarında ve Belh’te doğmuştur. Buhara’dan Belh’e göç eden bir seyyid ailesine mensuptur. Erken yaşta Ali Şîr Nevâî’nin dikkatini çekmiş ve kendinden takdirle bahsettirmiştir.

-RAVZATÜ’Ş-ŞAF Fİ SÎRETİ’L-ENBİY VE’L-MÜLÛK VE’L-HULEF     

Ali Şîr Nevâî’ye ithaf etmiştir. Eser yedi ciltten meydana gelmektedir. Yazar adını bu eser ile duyurmuştur. Eserin 7. cildi ölümünden sonra torunu Hândmîr tarafından tamamlanmıştır. Yazar, 1. ciltte tarihin faydaları ve eserinde kullandığı kaynakları zikrettikten sonra yaratılıştan başlayarak peygamberlerin hayatını ve İslâmiyet’ten önceki İran tarihini, 2. ciltte Hz. Peygamber ve dört halife devirlerini, 3. ciltte on iki imamı, Emevî ve Abbâsî halifelerini, 4. ciltte Selçuklular ve Hârizmşahlar gibi Abbâsîler’le çağdaş olan sülâleleri, 5. ciltte Cengiz Han ve haleflerini, VI. ciltte Timur ve haleflerini anlatır. VII. cilt 929 (1523) yılında yazılmış olup burada Hüseyin Baykara, Bedîüzzaman Mirza ve Özbek Hanı Şeybânî Han devirleri hakkında bilgi verilir; eser bir hâtime ile sona erer.

Kaynakça

AKA, İsmail. “MÎRHÂND”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 30:156-157, İstanbul: TDV Yayınları 2005

BEZER, Gülay Öğün. “ŞÂMÎ, Nizâmeddin”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 38:330, İstanbul: TDV Yayınları 2010

DEMİR, Mustafa. “İslam Ortaçağı’nda İran Bölgesindeki Tarih Yazıcılığı”, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 34(2007) : s.255-273

DİA, “HÂFIZ-ı EBRÛ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 15:89-90, İstanbul: TDV Yayınları 1997

TAUER, Felix. “Timurlular Devrinde Tarihçilik” (çev. A. ATEŞ), Belleten, XXIX/ 113(Ocak 1965): s.49-69

 

Comment here