OrtaçağTarih Yazımı

Timurlular Öncesi Tarih Yazıcılığı (10.-14. YY)

Bu makaleyi 6 dakikada okuyabilirsiniz

Hazırlayan: Hatice Ersoy

10. yüzyıla kadar olan dönemde İran tarih yazıcılığı ile İslam tarihi yazıcılığı arasında tarih çalışmalarında benzerlik bulunmaktadır. Bu dönemde tarih yazıcılığı, eski kaynaklardan özetler aktaran Arapça eserler gibi taklit ve kopya derlemeler şeklindedir. Kritik ve değerlendirme eksikliği görülmektedir. Bu şartlar altında İran coğrafyasındaki tarih çalışmaları, Moğol dönemi öncesinde Hindistan Mektebi olarak, Moğol sonrası dönemde ise İlhanlı-Moğol Mektebi olarak ikiye ayrılır. Bu dönemin ilk ciddi çalışması Ebû Ali Belami tarafından meydana getirilmiştir. 10. yüzyıl başında kaleme alınan İran tarihçisi Taberi’nin Arapça dünya tarihinin Farsça tercüme çalışması, Farsça tarih yazımında ilk örnek sayılır.

11.yüzyılda yazılmış iki önemli eserden biri Gerdizi’nin Zeynü’l Ahbâr adlı eseri, diğeri ise Ebû’l Fazl Beyhakî’nin Tarih eseridir. Gerdizi eserinde, eski İran tarihi, Peygamber’in hayatı ve İslâm Tarihi, Horasan tarihi, Coğrafya bilgisi ve Türk topluluklarından bahsetmektedir. Beyhakî ise, Gazne sultanlarının tarihinden bahsetmiştir.

Bu dönemin önemli Farsça eserlerinden bir de Anonim Meliknâme’dir. Eser, Selçuklular’ın soyundan ve ilk zamanından bahseder. Eserin müellifi, Selçukluların ilk devirlerine ait bilgileri İnanç Yabgu’nun ağzından anlatmaktadır.

Nizamü’l Mülk’ün Siyasetnâme’si de bu devirde yazılan Farsça önemli eserlerdendir. Selçuklu dönemine ilişkin ana kaynak hükmünde olan eserde, Selçuklu tarihi ve Türkmen beyleri ile ilgili bilgiler yer almaktadır.

Diğer önemli eserler zikredilmesi gerekirse, Târih-i Sistân, Anuşirevan b.Halid’in Futûr-u Zamâni’s Südûr, Târih-i Beyhak, Birunî- Ahbarü’l Harezm ve Tarih-i Eyyamü’s Sultan Mahmut, Kaşanî- Futur-ı Zamanü’s Südûr ve Sudur-ı Zamanü’l Futûr, Melik Keykavus- Kabusname 11.yüzyılın en önemli eserleridir.

12.yüzyıl’ın en önemli kaynak eseri, Zahireddin Nişapuri’nin Selçuknâme adlı eseridir. Selçuklu tarihi alanında kendisinden sonraki yazarlar için ana kaynak niteliğindedir. Bir diğer önemli eser, Ferideddin Attâr’ın Tezkîretü’l Evliyâ adlı eseridir. Bu eser de 12.yüzyıl sonlarında kaleme alınmıştır.

13.yüzyıl başlarında Ravendî’nin Râhatü’s Südûr ve Ayetü’s Sürûr adı ile kaleme aldığı tarih çalışması, Farsça olup Melikşah’tan itibaren Büyük Selçuklular ve Anadolu Selçukluları tarihini anlatır. Bu dönemin diğer bir eseri, Muhammed Nesevî’ye aittir. Siretü Celaleddin Mengüberdî adlı biyografisinde Harzemşah’ın hükümdarlık yılları ve seferlerinin tarihi ile Moğollarla yapılan savaşları anlatmıştır. 1241 yılında tamamlanan bu eser, Moğolların Batı Türkistan ve İran’daki faaliyetleri ve İsmailîler hakkında da önemli bir kaynaktır. 9 Atâ Melik Cüveynî’nin bu yüzyılda kaleme aldığı Târih-i Cihangüşâ adlı eseri, Moğol istilası sonrasında yazılan ilk Moğol- İslam tarihi eseridir.10

14.yüzyıl Fars tarihçiliği, İlhanlı döneminde başarılı bir seviyeye ulaştı. Ortaçağ Doğu tarihçiliğinin en iyi eserlerinden biri olan Câmiü’t-Tevârih bu dönemin başlarında Reşîdüddin Fazlullâh-ı Hemedânî tarafından kaleme alınmıştır.11 Eserde, Oğuz ve Türkmenlerin boy-şecere sistemine ve boy kimliğine önem verilmiştir. Kitap, başlıca dört kısımdan meydana gelmektedir. Birinci kısımda, Moğol ve Türk kabileleri, Cengiz Han’ın ölümünden Gazan Han’ın ölümüne kadarki Moğol tarihi, ikinci kısımda Olcaytu tarihiyle Âdem’den kendi zamanına kadarki İslam Tarihi, Oğuzlar, Türkler, Çinliler, Hintliler, Yahudiler ve Frenkler’in tarihi, üçüncü kısımda Arap, Yahudi, Moğol, Türk, Frenk ve Çin hâkim sülalelerinin şecerelerinden bahsedilmiştir. Eserin İlhanlılar’a ait olan kısmını Reşideddîn kendisi yazmıştır. Oğuz Destanı’nın en güvenilir nüshası da bir bölüm olarak yer almıştır.

Dönemin diğer önemli eserleri, Abdullah Kaşanî’nin  Târih-i Olcaytu, Zekeriya Kazvinî’nin Asârü’l Bilâd ve Ahbârü’l İbâd, Abdullah b.Fazlullah Vasssâf’ın 1300 yılından önce kaleme almaya başladığı ve 1310 yılına kadar getirdiği  Tecziyetü’l Emsâr ve Tecziyetü’l Âsâr, Târih- i Benaketî, Hamdullah Kazvinî- Tarih-i Güzide, Hamdullah Kazvinî- Zafernâme eserleridir.

 

KAYNAKÇA

DEMİR, Mustafa. “İslam Ortaçağı’nda İran Bölgesindeki Tarih Yazıcılığı”, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 34(2007) : s.255-273

ÖZGÜDENLİ, Osman Gazi. “TÂRÎH-i CİHÂNGܪ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 40:77-79, İstanbul: TDV Yayınları 2011

ŞEŞEN, Ramazan.“CÂMİU’t-TEVÂRÎH”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi,7:132-134, İstanbul: TDV Yayınları 1993

TAUER, Felix. “Timurlular Devrinde Tarihçilik”(çev. A. ATEŞ), Belleten, XXIX/ 113(Ocak 1965): s.49-69

YILDIRIM, M. İbrahim. “Timurlu Tarihine Dair Farsça Yeni Bir Kaynak: Zahîr-i Mar’aşî’nin Müntahabü’t-Tevârîh’i”, Belleten, LXXX/ 288 (Ağustos 2016): s.371-393

Comment here