İncelemeListe

İsmail Hakkı Uzunçarşılı’nın Eserleri

Bu makaleyi 10 dakikada okuyabilirsiniz

Hazırlayan: Mehmet Eren Gür

Türk Tarih Kurumunun daha yeni kurulduğu zamanlarda umumi bir tarih yazma amacıyla herkese farklı bir görev verilmiştir. İşte bu zamanlarda Uzunçarşılı’nın payına Osmanlı Devleti’nin kuruluştan, Fransız İhtilali’ne kadar olan kısım düşmüştür. Ord. Prof. İsmail Hakkı UZUNÇARŞILI eserlerinde bugünkü mânâda bilimsel bir metot kullanmamıştır. O, eserlerinde “Çok belge, az yorum” anlayışıyla yol almıştır. Ama bugünkü mânâda bilimsellikte yazmaması kesinlikle eserlerine bir zeval getirmez zira bu çalışmalar halen daha, bazı yerlerde eskime dahi olsa, başucu eserdir ve bir Osmanlı tarihi yazılırken kesinlikle göz ardı edilmeyecek çalışmalardır. Bizim bugünkü gibi belirli bir konuda yazmaz her konuda yazardı. Her ne kadar Osmanlı tarihinin sonraki devirlerini Enver Ziya Karal Hoca yazmış olsa da İsmail Hakkı Uzunçarşılı hocanın bu zaman diliminde de birçok makalesi vardır.

Kendisinin tarih yöntemini anlamak için zannediyorum ki şu sözü kâfi gelir.

“Ben bir eseri hazırlarken başvurduğum kaynakları hissime mağlup olmayarak bîtaraf bir görüşle incelemeye çalıştım. Binaenaleyh gerek olayların cereyan tarzını anlatırken ve gerekse bunlardan sonuçlar çıkarırken ayrılamamak yegâne gayem oldu”

ESERLERİ

Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri

            Karamanoğulları başta olmak üzere Germiyanoğulları, Eşrefoğulları, Hamidoğulları, Menteşeoğulları, Saruhanoğulları, Alâiye Beyleri, Karesioğulları, Aydınoğulları, Candaroğulları, Pervaneoğulları, Sahibataoğulları, Tacüddinoğulları, Dulkadiroğulları, Ramazanoğulları Beylikleri; Eretna Devleti, Akkoyunlu ve Karakoyunlu Devletleri ile Kadı Burhaneddin Hükümetinden bahsetmiştir. Eser yalnızca siyasi açıdan değil devlet teşkilatı ve fikir hayatı hususunda da kimi beylikleri ve devletleri incelemiştir.

Osmanlı Devleti Teşkilatına Medhal

            Uzunçarşılı, bir Osmanlı Devleti Teşkilatı yazmadan önce, Osmanlı’nın iyi anlaşılabilmesi açısından işbu eseri yazmıştır. Eserde önceki Türk ve İslam Devletlerinden, Büyük Selçuklular, Türkiye Selçukluları, Abbasi Hilafeti, Anadolu Beylikleri, İlhanîler, Karakoyunlu ve Akkoyunlu Devleti ile Memluklerdeki Devlet Teşkilatını anlatır.

Kapıkulu Ocaklar I-II

            Birinci cildinde acemi ocağı ile yeniçeri ocağından bahseder. Ocağın kuruluşu, ocağa alınış biçimleri, ocaktaki kademeler, ocakta görevli kişiler; sefer sırasında neler oluyor, iaşe nasıl sağlanıyor bunların hepsinden acemi ocağı ve yeniçeri ocağı özelinde bahseder. İkinci cildindeyse cebeci, topçu, top arabacıları, humbaracı, lağımcı ocakları ve kapıkulu süvarilerinden bahseder. Ahiretten bu cildinde Osmanlı ordusunun harb nizamından da birkaç harb üzerinden örneklendirerek anlatır.

Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı

            Kitap toplamda 5 bölümden oluşur. Birinci bölümde Osmanlı padişahlarının saraylarından; ikinci bölümde saltanat şiarından olan bazı merasim ve usulden; üçüncü bölümde sarayın Enderun taksimatı ve vazife sahiplerinden; dördüncü bölümde sarayın bîyrun halkı ve vazifelerinden; beşinci bölümündeyse Osmanlı sarayının bîyrun teşkilatından olan bostancı ocağı ve has ahırdan bahseder.

Osmanlı Devleti’nin Merkez ve Bahriye Teşkilatı

            Kitap toplamda 4 bölümdür. Birinci bölümünde Divan-ı hümayundan bahseder. Kubbe-i hümayun, divan azaları ve divan-ı hümayun içtimaları, ulufe divanı, divan-ı hümayunun kalemleri alt başlıklarıdır. İkinci bölümünde vezir-i azamlardan onların görevlerinden, maaşlarından, elbiselerinden kısaca vezir-i azamın her şeyinden bahseder. Sonrasında nişancıdan, kazaskerden ve reisü’l-küttabdan ve bölümün sonunda elçilerden bahseder. Üçüncü bölümde merkez maliye teşkilatından, Osmanlı maliyesi dairelerinden ve devlet hazinesinden bahseder. Dördüncü bölümdeyse Osmanlı bahriye teşkilatından bahseder. Osmanlı tersanelerinden, tersanelerde çalışanlardan, donanma ümerasından, donanma inşasından, donanmanın denize çıkışından, Osmanlı gemilerinden bahseder.

  

Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı

    Kitap toplamda 22 bölümden oluşur. Birinci bölümünde medrese teşkilatı ve ilk Osmanlı medresesinden bahseder; ikinci bölümünde sahn-ı seman medreselerinden; üçüncü bölümünde medreselerin derecelerinden ve tahsil müddetinden; dördüncü bölümünde medreselerde okutulan derslerden; beşinci bölümde Süleymaniye medresesinden; altıncı bölümde medreselerde okutulan derslere dair bildiklerimizden; yedinci bölümde müderrislik için mülazemet ve nevbetten; sekizinci bölümde müderrislikten (müderris nasıl olunur, müderrislerin imtihanları, kadılığa geçiş, icazetler, ulema evladının imtiyazları); dokuzuncu bölümde kadılıktan; onuncu bölümde İstanbul kadılığından; on birinci bölümde padişah hocalarından; on ikinci bölümde kazaskerlerden; on üçüncü bölümde nakibü’l-eşraflık müessesesinden; on dördüncü bölümde müftülükten (şeyhülislam); on beşinci bölümde huzur derslerinden; on altıncı bölümde maktul şeyhülislamlardan; on yedinci bölümden dini ve hukuki sahada yetişen meşhur ilim adamlarından; on sekizinci bölümde ilmiye mesleğinin ıslahi hakkında emir ve fermanlardan; on dokuzuncu bölümde müderrisler ve kadılar hakkında bir icmalden; yirminci bölümde ikinci meşrutiyetten sonraki müderrislik ve kadılık teşkilatından; yirmi birinci bölümde ilmiye rütbelerinden son olarak yirmi ikinci bölümde bu eser yazılırken istifade edilen eserlerden bahseder.

Osmanlı Tarihi

        Seri halinde yayınlanan eserde Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan ta 18. Yüzyılın sonlarına kadar anlatır. Birinci cildinde kuruluştan İstanbul’un Fethine kadar; ikinci cildinde İstanbul’un Fethinden, Kanuni Sultan Süleyman’ın ölümüne kadar; üçüncü cildin birinci kısmında İkinci Selim’in tahta çıkışından 1699 Karlofça Antlaşmasına kadar, üçüncü cildin ikinci kısmında on altıncı yüzyıl ortalarından on yedinci yüzyıl sonuna kadar; dördüncü cildin birinci kısmında Karlofça Antlaşmasından, on sekizinci yüzyılın sonlarına kadar, dördüncü cildin ikinci kısmındaysa on sekizinci yüzyıldan bahseder. Bu dört ciltlik toplamda altı kitap yapan seride genellikle kronikler, arşiv vesikalarından yararlansa da batı kaynakları da asgari miktarda kullanılmıştır.

Midhat Paşa ve Yıldız Mahkemesi

            Kitapta Sultan Abdülaziz, 5. Murad ve İkinci Abdülhamid devrinden Midhat Paşa’yı alakadar eden kısım anlatılmıştır. Sonrasında Midhat Paşa’nın sürgünü ve ölümünden de bahsedilmiştir.

 

Çandarlı Vezir ve Ailesi

            Kitap dört bölümden teşekküldür. Birinci bölümde ailenin menşeinden; ikinci bölümde Halil Hayreddin Paşa bin Ali’den; üçüncü bölümünde Halil Hayreddin Paşa’nın tesislerinden; dördüncü bölümünde Halil Hayreddin Paşa’nın oğullarından bahsetmektedir. Eser vezir ailesine mensup yüksek kademeye yerleşmiş insanların biyografilerden ve o insanların yaptırdığı eserlerden bahsetmektedir. Alanında tek olan bu eser kuruluş devri Osmanlı çalışmak isteyenlerin ve çalışanların muhakkak okuması gerekmektedir.

Mekke-i Mükerreme Emirleri

            Osmanlı Devleti zamanı seyyid ve şeriflerin teşkilatı, nakibü’l-eşraflık müessesi ve surre alaylarından bahsedilmiştir.

 

Comment here