DestanlarDosya KonusuKitap İncelemesi

“Millȋ Mecmûa’nın Türk Destanları Sayısı” Tanıtımı

Bu makaleyi 12 dakikada okuyabilirsiniz

Hazırlayan: Gaye Nur Avşar 

Hayrettin İhsan Erkoç-Türk Mitolojisi Çalışmalarında Bir Mesele: Mitoloji ve Destan Farklılığı 

Yazıya mitoloji araştırmalarındaki eksikliklere değinerek başlayan yazar daha sonra Genel Türk Tarihçilerinin Türk mitolojisi alanına yeteri kadar eğilmediklerine, kaynakların dilimize orijinal dillerinden değil de çevrilen başka dillerden yapılmasına ve bu çevirilerin esas kaynak olarak kabul edilmesinin yanlışlığına vurgu yapmıştır. Sonrasında mit, hikȃye, masal, menkıbe, efsane, mit, mitoloji ve destan terimlerinin tanımlarına yer vermiş, bu tanımları yaparken de Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlük’ünden ve Misalli Büyük Türkçe Sözlük’ten yararlanmıştır. Yazının devamında Azra Erhat’ın mythos, epos, logos, mythologia, mythologein, mythographos tanımları; Bahaeddin Ögel’in mitoloji, légende, mythus, mythe ve efsane terimleriyle ilgili tanım ve düşünceleri; Fuzuli Bayat’ın mitoloji ve mit tanımları, mitleri nasıl kategorize ettiği, destan ve mit ilişkisine dair görüşleri hakkında bilgiler sunulmuştur. Destan ve efsane tanımlarından yola çıkarak Alp Er Tunga, Şu, Bozkurt, Türeyiş, Göç, Oğuz Kağan ve Ergenekon destanlarının nazım biçiminde olmadıkları için efsane olarak kabul edilmeleri gerektiğini söyleyen yazar, büyük Türk destanı olarak yalnızca Altay Yaratılış Destanı ile Manas Destanı’nı kabul ettiğini belirtir. 

Metin Ekici-Türk Destanlarını İncelerken Nelere Dikkat Etmeli? 

Yazıya destan kavramı, Türkiye ve Türkiye dışındaki kullanımı hakkında bilgi vererek giriş yapan yazar daha sonra 1. Epos, Epope, Epik2Sözlü Destan3. Yazılı Destan, 4. Temel-Asıl Destan, 5. İkincil Destan6. Doğal Destan7. Yapay (Suni) Destan8. Halk Destanı9. Milli Destan10. Tarihi Destan11. Arkayık (Arkaik) Destan; Mitik Destan12. Manzum Destan13. Mensur Destan14. Ölçülü Nesir (Prosimetrik) Destan15. Büyük Destan-Küçük Destan16. Destancı başlıkları hakkında bilgiler vermiştir.  

Fuzuli Bayat-Mitolojik Hikayeden Arkaik ve Klassik Destana 

Yazıya 1. Meseleye Kısa Bakış başlığıyla başlayan yazar, burada destan kavramına ve destancılık geleneğine değinmiştir. Daha sonra 2Türsel Özellik Bağlamında Tasnif Meselesi başlığında Türk destan medeniyetinin üç yönden (Türk destan sahası, destan tipi, poetik yapı) sınıflandırılabileceğini söylemiş ve birkaç araştırmacının tasnifine yer vermiştir. Sonrasında 2.1. Türk Destan Sahası Bağlamında Destan Tipolojisi 2.2. Poetik Yapısına Göre Türk Destanları başlıklarında bu tasnifleri irdelemiş, 3. Mit mi, Arkaik Destan mı? başlığında ise mit ve arkaik destan hakkında bilgiler sunmuştur. 

Ali Duymaz-Destanın Destanı yahut Türk Destan Araştırmalarının Kısa Tarihi 

Giriş kısmında destanın destanını yazma konusunun zorluğunu açıklayan yazar daha sonra destan araştırmalarına genel hatlarıyla değinir. Kavramsal Çerçeve başlığında geçmişten günümüze destan kavramını irdeler. Yazar, hangi araştırmacılar tarafından hangi kavramların kullanıldığı, bu kavramların hangi dilden Türkçeye geçtiği hakkında bilgiler verir. Bu bilgilerin ardından destan kelimesinin ve yine destanı karşılayan diğer kelimelerin (üsture, esatir, menkıbe, menkabe, nȃme, mit, mitoloji, epope, lejand, epos epik gibi) neden hep yabancı kökenli olduğu konusunda bir öz eleştiride bulunur ve bu durumun nedenlerinin neler olabileceği üzerinde durur. Kuramsal Çerçeve başlığında yazar destanın ve anlatıcısı olan ozanın tanımlarını yapar ve destanın oluşumu, işlevleri ve tasnifi konularına değinir. Destanın Dönemsel Serüvenine Dair Değiniler başlığında Tanzimat öncesinde destanın varlığı ve Tanzimat’la beraber destanla ilgili yapılan çalışmalar hakkında bilgiler verir. Sonrasında Cumhuriyet’le beraber daha kapsamlı bir şekilde yürütülen akademik çalışmalardan bahseder. 

Özkul Çobanoğlu-Türklüğün Mukadderatı Bağlamında Epik Destan Geleneği Mirasımız Üstüne 

Mitlerin önemi ve işlevine değinen yazar sonrasında epik destan ve Türk epik destan geleneği hakkında bilgi vermiştir. Yazının sonunda ise ‘Türk kültür ekolojisi’ mirasımızı korumak, gelecek nesillere aktarmak adına Türk dünyasında yapılması gerekenleri söylemiştir. 

Ahmet Bican Ercilasun-Deli Dumrul ile Kazakların Korkut Atası Arasında Bir Mukayese 

Deli Dumrul, bir yiğidin öldürülmesinin ardından Azrail’e hesap sorar fakat sonrasında kendi canından olacak duruma gelir. Ölümden kaçan Deli Dumrul’a Tanrı, canı yerine can bulursa kurtulacağını söylediği için ana babasına gidip can ister fakat ikisi de canın tatlı olduğunu söyleyerek oğulları için can vermeyi kabul etmez. Bunun üzerine vedalaşmak için hatununa giden Deli Dumrul’a hatunu kendi canını vermek ister. Tanrı, Azrail’e Deli Dumrul’un ana babasının canını almasını ve Dumrul ile hatununa 140 yıl ömür verdiğini söyler. Korkut Ata efsanelerinde Korkut Ata’nın ölümden kaçtığını görmekteyiz.  Rüyasında mezar kazan insanlar gören Korkut Ata’ya, kimin için mezar kazdığını sorduğu herkes “Korkut için kazıyoruz”, Korkut’un kabri kazıldı” gibi cevaplar verir. Bunun üzerine ölümden Kaçan Korkut bir efsanede kopuz çaldıkça ona ölümün gelmeyeceğini düşünerek suyun ortasında devamlı kopuz çalar; çalmadığı bir anda yılan gelip onu öldürür. Bir başka efsanede ölümün kader olduğunu kabullenerek kendi kabrini kendi kazar. Yazar bu iki anlatıda ortak olan ‘ölümden kaçma motifi üzerinde durmuştur.  

Mehmet Bilgin Saydam-Deli Dumrul’un ‘Ölüm-Lülük’ ile İmtihanı-Psikomitolojik Çözümleme 

Ölümden kaçan Deli Dumrul’u ‘psikomitolojik’ olarak çözümlemeye çalışan yazar, Psikomitoloji: Beri’den → Öte’ye Mitojenik Devinibaşlığında Beri, Öte, Doğa, mit, mitoloji, psikomitoloji kavramları hakkında bilgiler vermiş, bu kavramlar arasındaki bağlantıyı açıklamıştır. Kitȃb-ı Dedem Korkud başlığında Dede Korkut hakkında bilgi veren yazar Deli Dumrul’un Serencȃmı başlığında Deli Dumrul’un boylar içindeki konumu hakkında bilgi verdikten sonra boyu özetlemiş ve Deli Dumrul’u ve davranışlarını çözümlemeye başlamıştır. Oidipal Karmaşa başlığında ise bu kavramı açıklamış ve Deli Durmul’la olan bağlantısını ortaya koymuştur. 

Gürol Pehlivan-Uygur Harfli Oğuz Kağan Destanı-Halk Bilimsel Bir Tahlil- 

Yazıya Oğuz Kağan Destanı’nın ilk neşrinden bugüne kadar yapılmış önemli neşirler hakkında kısa bir bilgi vererek başlayan yazar daha sonra destanı Metin Ekici’nin önerdiği dört kıstasa göre incelemiştir. 1. Yaratım ve Aktarım Bağlamı başlığında Oğuz Kağan Destanı’nın hangi devirde, ortamda ve kim tarafından yaratıldığı hakkındaki görüşlere kendi görüşleriyle birlikte yer vermiştir. 2. Şekil ve Yapı Özellikleri başlığında destanın dil, üslup ve şekli hakkında bilgiler vermiştir. 3. İçerik, Konu Özellikleri başlığında yazar destanı dört epizota ayırmış (Hazırlık, Evlilik, Devlet Kurma ve Cihan Hakimiyeti ve Sonuç) ve bu epizotların her birini açıklamıştır. 4. İşlev Özellikleri başlığında ise Oğuz Kağan’ın toplumun idealize ettiği, görmek istediği alp ve devlet adamı tipi olması konusuna değinmiştir. 

Sevim Yılmaz Önder-Yazıcızȃde Ali’nin Oğuz Kağan Destanı 

Giriş kısmında Oğuzlar hakkında bilgiler sunan yazar daha sonra Oğuzlar ve İslamiyet başlığı altında konu hakkında bilgi vermiş, Oğuz Boyları ve Teşkilatı başlığında ise Reşȋdüddȋn’in Cȃmiü’t-Tevȃrȋh adlı eserine göre Oğuz boylarının isimlerine yer vermiştir. Yazıcızȃde Ali ve Oğuznamesi başlığında ise Yazıcızȃde Ali’den ve Oğuznamesinden bahsetmiş; Uygur harfli Oğuz Kağan Destanı ile kısa karşılaştırmalara da yer vermiştir. Oğuz Han’ın ŞeceresiOğuz Töresi başlıkları hakkında bilgi veren yazar daha sonra Yazıcızȃde Ali’nin Oğuznamesinin kısaltılmış halini aktarır. Bu aktarımda Oğuz’un altı oğlunun isimleri, lakapları ve kendilerine özgü Bozok ve Üçok ‘un damgaları, yırtıcı havyan sembolleri, etin bölümleri de yer almıştır. 

Necati Demir-Türk Edebiyatında Müseyyeb Gazi Destanı 

Giriş kısmında İslami destanlara değinen yazar daha sonra 1. Müseyyeb Gazi Destanı başlığı altında 1.a Türk Destan Kültüründe Müseyyeb Gazi Destanı’nın Yeri,  1.b Müseyyeb Gazi Destanı’nın Yazarı ve Yazılış Tarihi1.c. Müseyyeb Gazi Destanı’nın Konusu1.ç. Müseyyeb Gazi Destanı’nın Şekil Özellikleri1.d. Müseyyeb Gazi Destanı’nın Şahıs Kadrosu1.e. Müseyyeb Gazi Destanı’nın Coğrafyası1.f. Müseyyeb Gazi Destanı’nın Nüshaları başlıkları hakkında bilgiler sunmuştur. Daha sonra 2. Müseyyeb Gazi başlığı altında 2.aMüseyyeb Gazi’nin Tarihȋ Kişiliği2.b. Müseyyeb Gazi’nin Destanȋ Kişiliği hakkında bilgi vermiştir. 

İsmail Toprak-Hazreti Ali Cenklerini Okuyan Ne Öğrenir? 

Girişte cenklerin amacı ve içeriği hakkında bilgiler sunan yazar daha sonra cenklerden çeşitli alıntılar yaparak Hz. Ali’nin cenklerdeki konumu, görevi, yapıp ettikleri hakkında bilgi vermiş; cenklerdeki gaza ruhunun canlılığına değinmiştir. 

Saim Sakaoğlu-Anadolu Folklorunda Göktürk Efsanelerinin İzleri 

Yazıya destan türüne ve Türk destanlarına değinerek başlayan yazar daha sonra Göktürklere ait olan Bozkurt Destanı ile Gümüşhane ilinden derlenen bir masal olan “Padişahın Rüyası” masalının karşılaştırmasını yapar; ortak motifler üzerinde durur. Yazar sonrasında kurda gösterilen saygı ve sevginin Anadolu’daki izlerini çeşitli çalışmalardan yaptığı alıntılarla ortaya koymaya çalışmıştır. 

Ahmet Özgür Güvenç-Türk Tepegözü 

Yazıya tek gözlü canavarlar ve ruhlardan bahsederek başlayan yazar, sonrasında başka milletlerin, Türkiye dışındaki Türklerin mitlerindeki tek gözlü devler, canavarlar ve ruhlar hakkında bilgi verir. Yazar daha sonra araştırmacılara göre Tepegöz’ün özelliklerinin neyi/neleri temsil ettiği konusu hakkında bilgi verir ve Dede Korkut Kitabı’nda Tepegöz’ün bir ‘dev’ olmasının kanıtlarını sunar. Yazar Tepegöz ile Er Töştük destanı arasındaki benzerlikleri açıklar, Türk boylarında Tepegöz’ün varlığı hakkında bilgiler verir. Yazar son olarak Türk araştırmacıların Türkiye sahasından derlemiş oldukları Tepegöz anlatılarına değinir. 

Doğan Kaya-Türk Kültürü Dairesinde Köroğlu 

Yazar Köroğlu’nun kimliği, özellikleri, yaşadığı zaman ve coğrafya gibi konulara değinmiş, Türkiye ve Türkiye dışında Köroğlu üzerine yapılan çalışmalar hakkında bilgiler vermiştir. Daha sonra Köroğlu’nun keşişlerinin isimleri, özellikleri ve eşleri hakkında bilgiler sunmuştur. Köroğlu kollarının özellikleri, elimizde bulunan başlıca Köroğlu kollarının isimleri verildikten sonra Köroğlu anlatma geleneği, Köroğlu’nda kadın motifi konularına değinen yazar Köroğlu’nun eşlerinin isimlerini de vermiştir. Yazının sonunda Köroğlu’nun ölümü hakkında bilgiler yer alır. 

Mehmet Olgay Söyler-Bir Derviş Yolculuğa Çıkar Bir Daha Dönmemek Üzere Anadolu’dan Balkan Coğrafyasına Sarı Saltık’ın Efsanelerle Karışık Öyküsü 

Yazıda ilk olarak “Sarı Saltık kimdir?” sorusunu cevaplayan yazar daha sonra Sarı Saltık’tan bahseden ilk eserler hakkında bilgi verir. Saltıkname’ye göre Sarı Saltık’ın kimliği, özellikleri, gösterdiği olağanüstülükler gibi konulara değinen yazar, Sarı Saltık’ın Velayetname’de ve Otman Baba Velayetnamesi’nde de karşımıza çıkması gibi konular hakkında bilgiler verir. Yazar son olarak Sarı Saltık’ın Balkanlardaki varlığından bahsederek Ohri’deki Sveti Naum kilisesinin Sarı Saltık’la olan bağlantısını açıklar. 

Comment here