BiyografiGenel

Vezirlerin Efendisi: Amidülmülk Kündüri

Bu makaleyi 9 dakikada okuyabilirsiniz

Hazırlayan: Berkay Aris

Selçuklu’nun ilk gerçek ve merkezi veziri Amidülmülk Kündüri 1024 yılında Nişabur’un  Turaysis havalisindeki Kündür köyünde doğmuştur. Kündüri’nin asıl ismi Ebu Nasr Muhammed b. Mansur b. Muhammed Kündüri’dir. Babası ise bir dihkandı. Kündüri Nişabur’da önemli bir alim olan Muvaffak’ın öğrencisi olmuş ve ondan dersler almıştır. Bu süreçte hocasından Hadis, Tefsir, Fıkıh gibi dini ilimlerde eğitim almıştır yine Arapça ve Farsçasını ilerletmiştir. Aynı zamanda şair Baherzi’den de eğitim almıştır. Sultan Tuğrul Bey Nişabur’u devletin bünyesine katıp şehre girdiğinde zamanın büyük alimlerinden aynı zamanda Kündüri’nin hocası da olan Muvaffak’a Arapça ve Farsça düzeyi iyi olan bir kişiyi katip olarak görevlendireceğini bildirdi. Muvaffak ise başarılı ve oldukça cevval olan öğrencisi Kündüri’yi tavsiye etmişti. Kündüri’nin Selçuklu Sarayına hizmeti ve Tuğrul Bey ile münasebeti işte böyle başlayacaktı.

Kündüri Selçuklu bürokrasisinde ilk önce Haciplik görevine atanacaktı ancak bu göreve atanması Prof.Dr. Aydın Taneri hocaya göre şüphelidir bunun nedeni ise Selçuklu Devleti bünyesindeki Haciplerin ekseriyetle Türk kökenli kişilerden seçildiğidir. Daha sonra payesi yükseltilmek üzere Sahib-i Divan-ı İşraf’lık gibi bazı önemli görevlere de getirilmiştir. Bu görevlerden sonra nihayet Harezm Valiliğine atanmıştır. Harezm Valiliği esnasında Tuğrul Bey ile aralarında kötü bir hadise vuku bulmuştu. Tuğrul Bey Harezm’de ikamet eden bir ailenin kızını kendisine istemesi için itimat ettği ve güvendiği kişi Harezm Valisi Kündüri’yi görevlendirmişti. Fakat Kündüri Harezm’li prensesi beğenmiş kendisine nikahlamak suretiyle evlenmiştir. Tuğrul Bey bu durumu öğrendiği gibi sinirle Kündüri’nin üzerine yürümüştür nihayet yakalamış sadece hadım etmekle yetinmiştir. Bu suçun cezası şüphesiz ölüm olabilirdi fakat Sultan onu öldürmemiştir bu durum onun Kündüri’ye değer verdiğinin bir nişanesidir.

Kündüri Emir-i Şikarlık ve Divan-ı Resail’lik görevlerinden sonra nihayet 1055’te Dihistani’den müteakip boşalan vezirlik görevine getirilmiştir. Kündüri’nin Vezirlik makamında bulunduğu sıralarda Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in eliyle 1055 yılında Bağdat Abbasi Halifeliği Şii Büveyhoğulları’nın tahakkümünden kurtarılmasıyla Abbasiler’le arasında ilişkiler iyi yönde gelişmeye başlanmıştı. Bu durum Kündüri’nin işine yaramış Arapça Farsça bilmesi hasebiyle Sultan ve Halife arasında köprü kurma vazifesi üstlenmişti. Öyle ki Kündüri Tuğrul Bey ile Halife Kaim biEmrillah ile olan diplomatik münasebetlerde tercümanlık da yapmıştır. Geliştirilen ilişkilere iki hanedan arasında evliliklerle kurulan akrabalık bağları damga vurmuştur. Önce 1056 yılında Çağrı Bey’in kızı Hatice Hatun ile Halife Kaim biEmrillah’ın evlenmesinin altında Kündüri’nin imzası vardı. Öte yandan Selçuklu ve Abbasi Hilafetini birbirine yaklaştıracak olan Tuğrul Bey ile Halife Kaim biEmrillah’ın kızı Seyyide Hatun’un evliliği meselesinde ara bulma görevi yine Amidülmülk’e aitti. Vezir bu evliliğin tamam olması için adeta canhıraş bir mücadele vermiştir.

Bütün bunların yanında Kündüri’nin kötü huyları da vardı. Bunlardan biri de mezhepçilik faaliyetleriydi. Çeşitli tarihi kaynaklarda Amidülmülk’ün mezhebi hakkında bir birliktelik olmasa da onun koyu bir Hanefi-Mutezile olduğu belirtilmektedir. Mikail Bayram Vezir Amidülmülk Kündüri’nin dini bakımdan fikrini ve Tuğrul Bey’i bu bakımdan etkilemesini şöyle açıklar: “Vezir Amidülmülk Tuğrul Bey gibi Mutezile mezhebinden biriydi. Kündüri bu makama geldikten sonra devletin resmi mezhebini Mutezile haline getirmişti. Bu yaptırımı Eşari ve Şafilerin devlete karşı diş bilemesine ve tepki göstermesine neden oldu. Kündüri bunu yaparken Tuğrul Bey başta olmak üzere bazı devlet görevlileri de vezire destek verdiler.” Mikail Bayram hocanın dediği gibi bu dönemde Eşari ve Şafi mezheplerine karşı büyük bir mücadele başlamış Eşari ve Rafızi mezhebi taraftarları minberlerden lanetlenmiştir. Eşari ve Rafızi din büyükleri ve alimleri gerek Vezir Amidülmülk Kündüri gerekse Sultan Tuğrul Bey’e mektuplar yazıldıysa da herhangi bir sonuca ulaşılamamıştır. Kündüri’nin ölümüyle birlikte bu politika tam tersi olarak gelişmiştir. Eşariler devlette önemli noktalara getirilmiştir.

1058 senesinde İbrahim Yinal isyanının vuku bulması üzerine kendisi Hemedan’a isyanı bastırmak üzere giden Tuğrul Bey eşi ve Vezir Amidülmülk Kündüri’yi Bağdat’a göndermiş Amidülmülk’ü ise yokluğunda devletin başına geçmesi için görevlendirmiştir. Sultan Tuğrul Bey Hemedan’a girdiğinde İbrahim Yinal etrafından toplanan birtakım Türkmen askerlerle birlikte Tuğrul Bey’i kuşatma altına aldı. 4 ay kuşatma altına alınan zor durumda kalan sultan eşinden, Amidülmülk Kündüri’den ve Çağrı Bey’in oğullarından yardım istedi. Lakin Vezir Kündüri yardım göndermek yerine Tuğrul Bey’in Altuncan Hatun’dan doğan oğlu Enuşirvan’ı tahta çıkardı. Vezir Kündüri bir süre kaçtıktan sonra yakalandıysa da yine Sultan Tuğrul Bey tarafından affedilmiştir. Tuğrul Bey’in Halifenin kızı Seyyide Hatun ile Bağdat dönüşü hastalanması ve vefat etmesi üzerine yine sultanın vasiyeti üzerine Çağrı Bey’in oğlu Süleyman’ı tahta çıkardı. Fakat Süleyman’ın bir hükümdar için uygun meziyetlere sahip olmaması onun azledilmesine yol açtı. Kündüri Melik Kutalmış’ın yolda olduğu ve kendisine tehlike olacağı düşüncesiyle 1063’te Sultan olarak Melik Alparslan uygun görmüştü. Sultan Alparslan’ın Kündüri’yi bir süre daha görevde bırakmışsa da Nizamülmülk’ün bazı gayretleri, Vezir Amidülmülk’ün birtakım yanlış işlerinin ortaya çıkmasıyla Kündüri ilkin azledilmiş Merverrud’da Sultan Alparslan’ın emriyle öldürülmüştür.(29 Kasım 1064)

 

KAYNAKÇA

Alican, Mustafa, Amidülmülk Kündüri, Erdem Yayınları, İstanbul 2018.

Alican, Mustafa, Selçukluların Erken Döneminde Vezirlik Kurumu, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, s.16, Nisan 2014.

Taneri, Aydın, Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nda Vezirlik, Tarih Araştırmaları Dergisi, s. 8-9,  Ankara 1967.

Demirci, Mustafa, Selçuklu Veziri Amidülmülk Kündüri Ve Selçuklu Dini Siyasetindeki Yeri, SUTAD, Ağustos 2019, 221-239.

Özaydın, Abdülkerim, https://islamansiklopedisi.org.tr/kunduri, 20.04.2020

Alican, Mustafa, Selçuklu Veziri Amidülmülk’ün Yükselişi Ve Düşüşü, International Journal of Social Science, s.29, Sonbahar 2014

Usta, Aydın, Doğunun Ve Batının Hakimleri Selçuklular, Yeditepe Yayınevi, İstanbul Aralık 2018.

Göksu, Erkan, Selçuklular Muhteşem Çağın Mütevazı Çocukları, Kronik Kitap, İstanbul Kasım 2019.  

Comments (1)

  1. Çok iyi bir yazı olmuş tebrik ederim kaleminize sağlık

Comment here