EdebiyatTürk Dünyası

Baraksan Kitabında Geçen Dolgan Atasözleri

Bu makaleyi 14 dakikada okuyabilirsiniz

Hazırlayan: Selim Özdemir

Dolganlar çoğunluğu Asya’nın en kuzeyindeki Taymir yarımadasında yaşayan bir Türk halkıdır. Laptev Denizine dökülen Kheta ve Khatanga nehirleri boyunca yayılım gösterirler.[1] Dolganlar kendilerine 1930’lu yıllarda tıa kihi (dağlı kişi,dağ insanı) derlerken sonraki yıllarda bu “haka” olarak geçmeye başlamıştır (haka< saha “Yakut”)[2]. Dolganların etnik kökeni halen tartışılan bir konudur. Marek Stachowski Ewenki olduklarını söylerken[3] Poppe’ye göre Dolganlar “Yakutlaşmış Samoyeddir”[4]. Dolganların etnik oluşumuyla ilgili farklı tezler vardır. Genel itibari ile bunlar Dolganların Tunguz, Yakut, Rus Tundra köylüleri, Samoyed ve diğer Tunguz halklarla karışıp bugünkü Dolganları oluşturdukları varsayımı etrafında şekillenmiştir.[5] ”Dulgan” adının bir Ewenki boyunun adı olduğu[6] bilinmektedir ancak “Dolgan, Dulgan” isimleri Rusların bu halk için yaptırdıkları adlandırmadır. Bu nedenle bu halkın kendini hangi isimle nitelediği kafa karışıklıklarını bir ölçüde azaltmaya yetecektir. Kesin olan ise etnografik ve linguistik özellikler ışığında, Türk dilli bir halk oldukları için Dolganların Türk olduklarıdır.

Temel geçim kaynakları Kuzey Sibirya’nın çoğu yerli unsurunun da olduğu gibi avcılık, balıkçılık ve geyik yetiştiriciliğidir.

Nüfusları 2010 nüfus sayımına göre 7885’tir.1281 kişi Yakutistan Özerk Cumhuriyeti içinde, geri kalan çoğunluk Taymir yarımadasında yaşamaktadır.[7] Nüfus grafikleri çoğu Sibirya etnik grubunun aksine yukarı doğrudur ancak Dolganca konuşan Dolgan sayısı 1054’tür[8] ve yerleşik hayatın getirdiği Rus eğitiminin beklenen bir sonucu olarak nüfus azalmasa bile dilleri günden güne yok olma tehlikesine daha da yaklaşmaktadır.

Halihazırda Unesco’nun “tehlike altındaki diller” grubunda olan Dolganca Yakut Türkçesinin bir diyalekti olarak kabul edilmektedir. Dilbilim açısından Yakutça ile arasındaki fark azdır. (Dolganca h ve ğ= Yakutçadaki k ve g)[9]gibi. 17. yy dan itibaren Sibirya’nın kuzeyinde, Türk dillerinden izole bir şekilde varlığını sürdüren Dolganca, bugün Yakutçada kaybolan eski Yakutçaya ait bazı dilbilimsel birimleri de korumaktadır.[10]Bu izolasyon sonucu yaşattığı söz varlığı ve biçimbirimleri Orhon Türkçesi dönemi, Eski Yakutça, Samoyed ve Ewenki dil envanterinin araştırılması noktasında Dolgancanın faydalı olabileceğini belirtmek gerekir.

Dolgan Türkçesi Norilskiy, Pasinskiy, Avamskiy, Hatangskiy ve Popigayskiy ağızlarından oluşur. Ayrıca komşuları olan Evenkilerden birçok kelime alıp vermişlerdir. Dolgancanın içinde Moğolca kelimeler ve biçimbirimler olduğu da tespit edilmiştir.[11] Dolgancanın Yakutçadan farklılaşması, Moğolca unsurları nasıl bünyesine kattığı ve Evenkice ile olan münasebetlerini anlamlandırabilmek için Taymire geldikleri tarihten (1638) sonrası ve öncesi incelenmelidir, bu da ayrı bir araştırma konusudur.

1973 yılında Ogdo Aksonovoy tarafından yazılan “Baraksan” kitabı ilk Dolganca edebi eserdir. İçerisinde Dolganca şiirler, şarkılar, atasözleri, yerel batıl inanışlar, bilmeceler bulunan bu önemli kitap kiril alfabesi ile yazılmış ve hem başlıkların hem yazıların Dolganca, Rusça halleri kitabın içinde bulunmaktadır. Bu da Dolganca bilmeyen insanlarında kitaptan istifade edebilmesini ve Rusça karşılıkları ile karşılaştırma yapılarak kitabı okurken Dolganca kelimelerin öğrenilebilmesine vesile olmuştur. Şahsımca kitabı değerli yapan hususları sıralamak gerekirse:

1-Dolganca yazılmış olması.

2-Metinlerin içerisinde Dolganlara ait etnografik unsurların bulunması.

3-Dışarıdan bakıldığında ilkel bir dil gözüyle bakılabilecek Dolgancanın sanatsal kaygı güden ve alanında başarılı örnekler vermiş edebi bir eser çıkartabilmesi, eserin tanıtımı yapıldığında, bu kitap basın yayından geri kaldığı için emperyal dillerin tahakkümüne giren diğer Türk dillerine ilham olma misyonunu taşıyabilir.

Bu üç husus beni eseri şevkle incelemeye ve Türk okurlara elimden geldiğince takdim etmeye iten başlıca unsurlar olmuştur.

Eserin farklı bölümlerini farklı yazılar hallinde takdim edeceğimi “yerel inanışlar” ile ilgili bir önceki yazımda belirtmiştim. Bu yazımızda yazarın Baraksan kitabında okuyucuların dikkatine sunduğu 13 Dolgan atasözünü Dolgan Türkçesi-Türkiye Türkçesi şeklinde, naçizane satır arası yorumları ile sizlere sunacağız.

 

Sözlü edebiyat ve sözlü kültürün en önemli unsurlarından biri olan atasözleri didaktik hüviyetteki ata yadigarı özlü sözlerdir. Anlatımı etkili kılma, söyleneni açıkça, kolay, anlaşılır bir şekilde dile getirme ve bunları yazılı olarak ifade edebilme konusunda çok önemli etkilere sahip olan atasözleri bu anlamda Türkçenin ve Türk kültürünün zenginliğinin en önemli göstergelerindendir. Kişilerin anlık duygu ve düşüncelerini, içlerinden geldiği gibi saf ve doğal bir şekilde yansıttıkları en eski halk kültürü mahsullerinden olmaları aynı zamanda onları doğal bir kültür taşıyıcısı yapmaktadır. Çoğu zaman bir iki kelimeyle, bazen bir cümleyle, bazen karşılıklı diyaloglarla, bazen de ahenkli söyleyişleriyle bir söz öbeğinde yüzyılların yaşanmışlığını barındırırlar.

Her milletin ve topluluğun yaşanan olayları yorumlama ve aktarma biçimi farklıdır. Asya’nın en kuzeyinde Evenkiler dışındaki bütün topluluklardan izole bir hayat yaşayan Dolganların atasözlerinde bu nedenle bizlerce çok kıymetli orjinallikler görüyoruz. Yakutların bir kolu olan Dolganların atasözlerini “Saha (Yakut) Halk Edebiyatı Örnekleri” kitabında geçen   172 kadar Yakut atasözünü Baraksan kitabında geçen atasözlerini teker teker kıyasladım ve ancak aşağıda verdiğim örneklerden yalnız 1 veya 2 tanesinin türevinde örnekler olduğunu gördüm. Dolgan atasözlerinin sahip olduğu bu orjinallik bu çalışmayı kuru bir çeviri değil genel itibariyle Sibirya Türklerinin özel olarak da Dolganların kültürünü ve gözlemlerini aktarma noktasında okuyucuya faydalı olacağı kanaatindeyim. Dolganların ve ilim dünyasının çok gözünün önünde olmayan diğer Sibirya Türk halklarının etnografik envanteri ,Türk dünyasının ne kadar çeşitli ve zengin bir kültürü olduğunun gözler önüne serilmesinde kilit rol oynamaktadır.

 

 

1-Onogos-Yay

Alañattan onogos

Ittakka baraaççı,

Törööbüt uotuttan

Kııs ogo ulaatan

Eriger köhööççü

Herhangi bir aile ve kızı, Dolgan yayı ile ok gibidir. Onların bir gün birbirinden ayrılacağı, okun kirişten kirişten çıkması gibi kaçınılmazdır.

(Ailenin kızının bir gün evden ayrılacağı okun yaydan çıkması kadar kaçınılmazdır.)

2-Luoskulaak Çaaskı -Fincan ve kaşık

Çaaskıga luoska

Tıaha huok buolbat

Er,caktar(tekrar bak) emie

Kersiite huok hılcıbat

Karı ve koca, fincan ve kaşık gibidir çay ikram ederken kendin göreceksin, bu ikilinin ses çıkarması kaçınılmazdır.

(Karıkoca çay bardağı ve kaşık gibidir, birbirine çarpmayıp ses çıkarmamaları imkansızdır)

3-Bılıt Happat – Bulutlarla kapatamazsın

Bılırgı bıhııta mannık:

Albın kirdik,kistemmet,

Bılıtınan habıllıbat,

İlinne üttülübet.

Geçmiş öyle bir şeydir ki doğruyu da ve yalanı da içinde saklar (gizler), bulutlarla kapatamazsın eline alamazsın.

4- “Kohuun”-“Cesur”

Tordok bütey tortoñnuur

Munnaktarga kiriñniir

O ne zaman evde konuşsa, tüyler geyik postu gibi olur. Toplu yerde ses çıkarmıyor

5-Hürege Suok-Tembel Kişi

Küök hürekteek,

Tılıbıras tıllaak.

Tembel kişi dünyada sadece konuşarak her şeyi yapabilir, dili ona her zaman yardım eder ama elleri etmez

6-İcigehi Tuok Bierer-Ne sıcak eder

Tımnııga uruuka abıraabat,

Tımnııga üle ititer.

Kar fırtınası olduğunda parmakların donarsa, eldiven kurtarmaz, sadece iş yapmak ısıtır

7-Tıl Tuhunan-Dil hakkında

Kihi tıla tiihe huok ,

Itırara küüsteek.

Dil dişlere benzemez bunu herkes bilir, ama kudurmuş köpek gibi de ısırabilir

8-Bulçut-Avcı

Utuyan,utuyan uunnañnıañ-

Bultan barıtıttan matıañ

Post üstünde geç saate kadar miskinlik yapmaya alışan, avı sadece rüyasında görür

9-Arayan kişi

Arayış içinde olan her zaman balık tutulacak yeri bulur, evinde oturanda kuyruğunu bile bulamaz

10-Ialga-Misafirlik

Ialga aha abıraabta,

Beyeñ ahın bögök

Misafirlikteyken masadan doyana kadar yersin içersin ama misafirlik bittikten sonra ancak kendi çabanla doyarsın

11-Kırcıar Dieri-Yaşadı

Bıtıgın bıha ükteete-

Öyö ebillibete.

O kendi sakalına dahi basar takılır, gençken nasıl aptalsa hala akıllanmadı

12-Ağrıyan Yer

Baastan iliiñ arakpat,

Bagarar kihitten-karak arakpat

Elinde ağrıyan yeri bir kerede kesip atamazsın, can dostunu da bir kerede gözünden düşüremezsin

13-Kibir

Fincanı küllük yapar kutsalı saygıyı umursamaz çadırda*(tundra tipi çadır kastedilmektedir) oturanların üstünden geçer farkında olmaz

 

Dipnotlar:

[1] Sakha and Dolgan, the North Siberian Turkic languages, Brigitte Pakendorf, Eugenie Stapert

[2] Mehmet Ölmez “Dolganische Wortschtz-Marek Stchowski”,Türk Dilleri Araştırmaları 4(1994),201-206,s.201.

[3] Mehmet Ölmez Türk Dilleri Araştırmaları Yıllığı 1994 4.cilt 201-206 201.

[4] Poppe, N.: “Das Jakutische”, Philologiae Turcicae Fundamenta 1 671-684. 671.

[5] Dlganlarda Sosyal Adalet ve Gelenekler Erdoğan Altınkaynak, Ulpetay Niyetbay Karadeniz Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergi Sayı 32 2016  s.238-244 239

[6] Mehmet Ölmez Türk Dilleri Araştırmaları Yıllığı 1994 4.cilt 201-206 201.

[7] Gülsüm Killi Yılmaz,Etno Demografik Veriler Işığında Sibirya Grubu Türk Dil Değişkeleri,TTD Cilt 1,s.404.

[8] A.g.e , s.404.

[9] Marek Stachowski Über das Alter den Dolganischen Sprache,Türk Dilleri Araştırmaları 6(1996),123-130 s.123.

[10] Hasan Güzel, Dolgancadaki Moğolca Biçimbirimler,Türkbilig 2017/34,s.77-88. s.78.

[11] Ayrıntılı bilgi için bkz. Hasan Güzel, Dolgancadaki Moğolca Biçimbirimler,Türkbilig 2017/34,s.77-88.

 

KAYNAKÇA

Pakendorf Brigitte, Stapert Eugenie Sakha and Dolgan, the North Siberian Turkic languages,

Erdoğan Altınkaynak-Ulpetay Niyetbay, Dolganlarda Sosyal Adalet ve Gelenekler, Karadeniz Dergi ,32. Sayı s.238-244

Gülsüm Killi Yılmaz,Etno Demografik Veriler Işığında Sibirya Grubu Türk Dil Değişkeleri,TTD Cilt 1 2015

Hasan Güzel, Dolgancadaki Moğolca Biçimbirimler,Türkbilig 2017/34,s.77-88.
Lİ, Y. Song (2010), A Study of Dolgan, Seul.
Marek Stachowski Über das Alter den Dolganischen Sprache,Türk Dilleri Araştırmaları 6(1996),123-130
Ogdo Aksonovoy, Baraksan ,1975
Poppe  N. “Das Jakutische”, Philologiae Turcicae Fundamenta 1 671-684
STAPERT, E. (2013), Contact-induced change in Dolgan, LOT, Utrecht.

Ölmez Mehmet “Dolganische Wortschtz-Marek Stchowski”,Türk Dilleri Araştırmaları 4(1994),201-206

Kirişçioğlu Fatih ,Yılmaz Gülsüm Killi, Vasiliev YuriySaha (Yakut) Halk Edebiyatı Örnekleri, Türk Dil Kurumu Yayınları ,Ankara,1996

Comment here