Timur, Satranç ve Şâhruh

 14 Ekim 2013 18:44

    Târîh   1.711 kez okundu.
  Etiketler: , ,

Timur, Satranç ve Şâhruh
1 vote, 5.00 avg. rating (95% score)

Timur (=Temür) büyük bir kumandan olduğu kadar iyi bir satranç ve tavla oyuncusuydu. O özellikle sinirli olduğu zamânlarda satranç oynayarak rahatlardı. Her ne kadar onun şeyhülislâmı ve “seyyidler” bile bu oyunları oynasalar da, ekser ulemânın bu oyunları hoş karşılamadığı anlaşılıyor. Güyâ Timur ölmeden önce tavla ve satranç oynamaktan tövbe etmiş (Mücmel-i Fasîhî: ez nerd u şatranc bâhten tovbe fermûdend). Nizâmüddîn Şâmî de Zafernâme’de (trc. Necati Lugal, 1987, s. 347) bu konu hakkında şöyle diyor:

“Zemânî nerd u şatranc u hikâyet
Ki bâşed şahs râ def´-i melâlî

Zemânî bahs-i ilm u ders u tekrâr
Ki bâşed nefs-i insân râ kemâlî

Hodâyest ân ki zât-i bî-hemâleş
Ne-gerded hergiz ez hâlî be-hâlî”

[İnsan bazan da nerd ve şatranç oynıyabilir, hikayeler okur ve söyler; bu insanın yüreğindeki melâli defeder; bazan da öğrenmek ve öğretmekle de meşgul olur; bu, insanın nefsini ve ruhunu olgunlaştırır. Değişmemek allaha mahsustur.]

Timur iki deve, iki zürâfa, iki boğa, iki aslan, iki debbâbe, iki öncü, bir vezîr, bir gözcü ve diğer ba’zı taşları ekleyerek “Timur satrancı” denen geliştirilmiş bir satranç oyunu da oynuyordu. O, rivâyete göre o kadar iyi satranç oyuncusuymuş ki bir piyon veyâ bir at eksik oynayarak da kazandığı olurmuş.

Timur’un oğlu ve halefi Şâhruh’un adı da satranç oyununa dayanmaktadır. Farsça “rukh” kelimesi bugün satrançta kullanılan “rok” kelimesinin aslıdır. İngilizcede “rook” kale (aslında kaleden ziyâde savaş arabasıdır) yerine kullanılır. Türkçedeyse “rok” daha çok kaleyle şâhın yer değiştirdiği bir hareket için kullanılır. İbn Arabşâh’a göre Timur bir gün âdeti üzere yakınlarından biri ile satranç oynarken kale ile şâhı alarak rakibini mat ettiği sırada iki haberci gelerek biri Sir Deryâ nehri kıyısında inşâ ettirdiği şehrin inşâsının bittiğini, öteki ise oğlu olduğunu haber vermiş, bunun üzerine Timur oğluna “Şâhruh” ve şehre de “Şâhruhiye” adını vermiş. Ancak hakîkatte Şâhruhiye, Şâhruh’un doğumundan (=1377) çok sonra (=1391/1392) îmâr edilmiştir. Bizanslı târîhçi Dukas ise farklı bir rivâyet verir (Dukas Kroniği, Kabalcı Yayıncılık, Istanbul 2013, s. 59). Ona göre Yıldırım esîr edildiği sırada Timur çadırında oğluyla berâber satranç oynamaktaymış. Oğluna yenilen Timur, ona “Şâhruh” adını vermiş. Hâlbuki Şâhruh’un bu adı doğumunda aldığı bilinmektedir. Bunların dışında “Şâh-ruh”u satrançtan bağımsız düşünürsek, “ruh”un sözlük anlamı “yüz/yanak” olduğu için motomot çeviriyle “Şâh-yüzlü” olur. Ayrıca daha mantıklı olarak, “ruh” tâc ma’nâsına da geldiği için “Şâh’ın tâcı” gibi bir maksadla da bu isim koyulmuş olabilir.

Bu bölümdeki bir önceki yazı için tıklayın: Şâh İsmâ'îl ve Yavuz Selîm İlgili Etiketler: çaldıran, derin tarih ve mehmet çelik
Paylaş:
Yorumlara Kapalı
Önceki yazıyı okuyun:
Şâh İsmâ’îl ve Yavuz Selîm

Prof. Dr. Mehmet Çelik'in "Derin Tarih" dergisinde yazdığı bir yazı sebebiyle yine Şâh İsmâ'îl, Yavuz Selîm ve Çaldıran hakkında tartışma...

Kapat